Enquêteren voor de doe-het-zelver

"Een enquête doen? Dat is te lastig en te veel werk; ik laat het liever aan een wetenschapper over. Als journalist beperk ik me tot wat interviews, met direct betrokkenen en specialisten."
Dit is vaak de reactie van journalisten op het verrichten van meer kwantitatief gericht sociaal wetenschappelijk onderzoek. De digitale revolutie heeft daarin toch enige verandering gebracht. Het materiaal in de journalistieke gereedschapskist is aanmerkelijk uitgebreid. Naast bloknoot en pen, en een mobiele telefoon, behoort een laptop en internet tegenwoordig toch ook tot het standaardgereedschap.

Het verrichten van enquêtes blijft lastig en kan tijdrovend zijn, maar de digitale revolutie brengt de gereedschappen onder handbereik van de journalist. Immers Excel staat standaard op elke laptop en daarmee beschikken we over een krachtig middel om data te analyseren. De echte onderzoeker zal misschien nog steeds grijpen naar SPSS (Statistical Package Social Sciences), maar dat is voor het verrichten van een eenvoudige enquête vaak een te zwaar middel. Ten tweede kunnen enquêtes nu ook online worden afgenomen, dat spaart niet alleen veel post --het sturen en terugsturen van enquêtes-- maar vooral zijn nu de data direct voor analyse beschikbaar. Het eindeloos turven en tellen van vroeger is nu voorbij. Nu importeer je de antwoorden van de online enquête direct in een spreadsheet.

Internetjournalist
Dat klinkt allemaal mooi, maar werkt het ook? De NVJ, de Internetjournalist en Forum (Fac. Communicatie en Journalistiek van de HVU in Utrecht) namen de proef op de som. De opdracht was de “positie van journalisten” op online redacties in kaart te brengen. Het ging dus om een beschrijvend onderzoek, niet om een verklarend onderzoek; en dat maakt het opstellen van vragen een stuk eenvoudiger. Naast achtergrondvragen over geslacht en leeftijd, ging het ook om vragen over FTE’s, aard van de aanstellingen etc. In augustus / september 2003 werden een aantal conceptvragen geformuleerd.
De onderzoeksgroep betrof alle online journalisten in Nederland. Dat aantal is binnen zekere grenzen gemakkelijk te achterhalen en maakt het trekken van steekproeven overbodig. Via de ledenlijst van de NVJ, sectie internet, het aanschrijven van online redacties en de mogelijkheid om namen door te geven werden uiteindelijk 390 personen geselecteerd.
Op internet zijn verschillende, commerciële en niet-commerciële, sites voor het verrichten van online enquêtes. Op de School voor de Journalistiek werd in beperkte mate door studenten met dit soort diensten geëxperimenteerd, om ideeën en opvattingen van studenten over bijv. de toekomst van het vak, te achterhalen. Surveymonkey (http://www.surveymonkey.com)) bleek hiervoor goed bruikbaar.

Een enquête van maximaal 10 vragen voor niet meer dan 100 personen is gratis, een demo eigenlijk. Voor meer, moet men een abonnement nemen voor $200 per jaar. Forum gebruikt Surveymonkey voor de evaluatie van cursussen en trainingen. Daarom werd besloten Surveymonkey ook voor deze enquête in te zetten.

De interface van Surveymonkey is eenvoudig te bedienen. Elk type vraag kan worden aangemaakt; van gesloten tot open, antwoorden horizontaal of verticaal, een of meerdere antwoorden per vraag. Bovendien kunnen de kleuren in de layout zelf gekozen worden.
De url van de enquête kan via e-mail, een website-button of een pop-up onder de aandacht van de geënquêtteerden worden gebracht. De enquête is via een password te beveiligen. Detailinstellingen maken het mogelijk dat alle vragen moeten worden beantwoord, overslaan is niet mogelijk; eenmaal ingevulde enquêtes kunnen niet worden gewijzigd en tenslotte kan slechts één persoon de enquête invullen.
Na het sluiten van de enquête kunnen de antwoorden op de vragen direct via Surveymonkey worden gelezen. Surveymonkey berekent onmiddellijk de rechte tellingen. Maar vaak wil je toch wat meer. Op eenvoudige wijze is het mogelijk de totale uitslag te exporteren naar Excel of SPSS waardoor de data diepgaander kunnen worden geanalyseerd. De ruwe datamatrix die je overhoudt na het exporteren, moet vaak verder worden bewerkt, maar met wat prutsen, zoals zoek- en vervangopdrachten om bijvoorbeeld een variabele te hercoderen, kom je een heel eind. Met een draaitabel onder Excel maak je dan in een handomdraai opnieuw een rechte telling en een grafiek; of maak je een twee-bij-twee tabel om een bepaalde samenhang te illustreren.

Niet helemaal kinderspel
De gereedschappen zijn er dus en een beetje onderzoeksjournalist moet die toch kunnen gebruiken. Toch is het uitvoeren van een enquête niet helemaal kinderspel geworden. De richtlijnen voor het opzetten van een betrouwbaar onderzoek blijven nog steeds van belang. Veel studenten maken bijvoorbeeld de fout zomaar wat vragen op te stellen, zonder relatie met theorie en/of probleemstelling. Dit leidt tot problemen bij de interpretatie. Steekproeftrekking en non-response zijn nog altijd belangrijke aandachtspunten. Het stellen van open vragen is ook mogelijk via zo'n online enquête maar dat maakt een inhoudsanalyse van de antwoorden, en hercodering achteraf, noodzakelijk. Dat is niet altijd even gemakkelijk. Gesloten vragen liggen meer voor de hand, maar die moet je dan met een of meerdere antwoorden per vraag werken. Al dit soort methodische kwesties blijven spelen. De digitale revolutie mag dan het gereedschap gedemocratiseerd hebben, het op juiste wijze toepassen en gebruiken is nog steeds waar het op aan komt.
Forum biedt een aparte cursus aan voor het opzetten en uitvoeren van enquetes voor journalisten. (modulepakket 1: research en journalistiek)

Links:
Vragenlijst en uitslag op Surveymonkey.com van de enquete ‘Positie internetjournalist’