Openbaarheid als uitgangspunt

Hoe is het precies gegaan met de beslissing PVV-leider Wilders strafrechtelijk te vervolgen? Was het onderzoek van het Openbaar Ministerie naar de bloedige Nederlandse aanval op de bommenfabriek van IS in Hawija (Irak) wel zorgvuldig? En wie nam uiteindelijk de beslissing om de toelichting op de misdaadcijfers onder asielzoekers niet in een rapport op te nemen? Het zijn voorbeelden van gebeurtenissen waarbij journalisten Wob-verzoeken hebben ingediend. De uitkomsten van die Wob-verzoeken laten vaak een ander beeld van de betreffende gebeurtenissen zien dan het beeld dat eerder door de betrokken overheidsorganen werd geschetst. De Wob is voor journalisten dus een belangrijk middel om informatie boven tafel te krijgen.

De Wet openbaarheid van bestuur (Wob) is van kracht sinds 31 oktober 1990. Het is de opvolger van de Wob uit 1980 en inmiddels is de huidige Wob ook weer aan vernieuwing toe: de initiatiefwet Wet Open Overheid (Woo) staat al sinds 2012 in de steigers. In 2016 is de Woo door de Tweede kamer aangenomen. Daarna heeft het lang geduurd voordat ook de Eerste Kamer zijn fiat aan de wet kon geven. Dat is gebeurd op 5 oktober 2021. Naar verwachting zal de Woo uiterlijk op 1 juni 2022 in werking treden.

Het beginsel dat aan deze wetten ten grondslag ligt, is steeds hetzelfde gebleven: zowel bij een verzoek om informatie (passief) als bij het geven van informatie uit eigen beweging door de overheid (actief) is openbaarheid het uitgangspunt. De nieuwe Woo moet ervoor zorgen dat overheidsinformatie beter vindbaar, uitwisselbaar, eenvoudig te ontsluiten en goed te archiveren is.

Bij een Wob-verzoek zal het altijd gaan om passieve openbaarheid, met andere woorden: informatie die wordt opgevraagd en die tot op dat moment niet openbaar was. Het gaat dan om informatie die in documenten is vastgelegd over het handelen van de overheid als bestuursorgaan. De Wob spreekt van een ‘bestuurlijke aangelegenheid’ en bedoelt dan een kwestie die het beleid betreft. Iedereen kan een Wob-verzoek doen. De betrokkene hoeft daarbij geen belang te hebben. Als je een Wob-verzoek doet, hoef je dus niet te motiveren waarom je de informatie wilt ontvangen. De informatie die je op grond van een Wob-verzoek van de overheid ontvangt, is vanaf dat moment voor iedereen (bijvoorbeeld online) toegankelijk.


Deze overheidsorganisaties vallen onder de Wob

  • Rijksoverheid (onder andere de ministeries en uitvoerende diensten die daaronder vallen);
  • Provincies;
  • Gemeenten;
  • Waterschappen;
  • Publiekrechtelijke organisaties, zoals de Sociale Verzekeringsbank, het Centraal Orgaan Asielzoekers (COA) en Commissariaat voor de Media (CvdM);
  • Andere instellingen, bedrijven of diensten die onder de verantwoordelijkheid van de genoemde bestuursorganen vallen. Voorwaarde is dat het betreffende bestuursorgaan een aanzienlijke invloed op die organisatie moet hebben.

Organisaties die werken met vertrouwelijke of staatsgeheime informatie vallen niet onder de Wob, een voorbeeld hiervan is het Huis voor Klokkenluiders.